Wat zijn de WHO systematische reviews over radiofrequente velden?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt documenten op met de wetenschappelijke stand van zaken over onderwerpen die met milieu en gezondheid te maken hebben. Die documenten heten ‘Environmental Health Criteria’ (EHC). In 1993 verscheen een document (EHC nr. 137) over elektromagnetische velden, zoals van mobiele telefoons, wifi en zendmasten. De WHO werkt nu aan een nieuw document over radiofrequente elektromagnetische velden met frequenties van 100 kilohertz (kHz) tot 300 gigahertz (GHz). Daarvoor hebben ze wetenschappers gevraagd om overzichten te maken van bestaande onderzoeken naar verschillende gezondheidseffecten. Deze overzichten van onderzoeken heten systematische reviews en zijn gepubliceerd in 2024 en 2025.

Voor elke systematische review is eerst omschreven aan welke regels de systematische review moet voldoen. Deze regels vormen het protocol. Er zijn twaalf systematische reviews opgesteld over vijf verschillende gezondheidseffecten. De WHO beoordeelt de reviews in samenhang en stelt op basis daarvan een nieuw Environmental Health Criteria document op over radiofrequente velden en gezondheid. Het is nog niet bekend wanneer dit gepubliceerd wordt.

De reviews richten zich op verschillende soorten onderzoek naar de volgende gezondheidseffecten: kanker, mannelijke vruchtbaarheid en zwangerschap, werking van de hersenen (cognitie), verschillende symptomen (bijvoorbeeld hoofdpijn en slaapproblemen) en oxidatieve stress. De review over opwarming van het lichaam is afgevallen omdat er geen groep onderzoekers voor gevonden kon worden. De tabel hieronder geeft een overzicht van de effecten die zijn onderzocht en welke systematische reviews daarvoor zijn gedaan.

In experimenteel onderzoek worden mensen of proefdieren aan een bepaalde sterkte van elektromagnetische velden blootgesteld. Voor dit soort onderzoek gelden strenge regels. In observationeel onderzoek kijk je welke gezondheidseffecten er onder normale omstandigheden optreden. Je vergelijkt bijvoorbeeld de gezondheid van mensen die veel bellen met die van mensen die weinig bellen. In vitro onderzoek is onderzoek buiten het lichaam, met bijvoorbeeld lichaamscellen in een kweekschaaltje.

De uitkomsten van de systematische reviews staan in het overzicht hieronder. In de achterliggende webpagina’s is per gezondheidseffect een toelichting gegeven. In iedere review hebben de onderzoekers ook een mate van zekerheid (‘betrouwbaarheid’) verbonden aan de conclusie. Dit hebben de onderzoekers gedaan op basis van het aantal onderzoeken of de kwaliteit van de uitvoering van de onderzoeken. De mate van zekerheid varieert van hoge, matige, lage tot zeer lage zekerheid. Deze mate van zekerheid wordt vermeld in de derde kolom in de tabel hieronder en in de toelichting per gezondheidseffect.


 
De conclusies geven op dit moment geen aanleiding om de teksten over verschillende gezondheidseffecten van radiofrequente elektromagnetische velden op de website van het Kennisplatform aan te passen.

Meer weten over een bepaald effect dat is opgenomen in de reviews? Hieronder staan links naar een toelichting per effect.

Kanker - systematische reviews 1, 2 en 3
Voortplanting - systematische reviews 4, 5, 6 en 7
Cognitieve effecten - systematische reviews 8 en 9
Symptomen - systematische reviews 10 en 11
Oxidatieve stress -systematisch review 12
Hitte-gerelateerde effecten (geen review)